De Monsterkamer

10 jaar later: Harmen Liemburg over papier

Sinds 2011 interviewt De Monsterkamer ontwerpers over papier. Eén van de eerste interviews tien jaar geleden was met Harmen Liemburg. Tijd voor een terugblik op de afgelopen tien jaar.

Welke ontwikkelingen zie je op het gebied van vormgeving, papier en drukwerk in de afgelopen 10 jaar?
Vanuit mijn eigen niche constateer ik dat print nog niet dood is. Ik verheug me op het enthousiasme waarmee jonge ontwerpers analoge druktechnieken omarmen en deze in hun digitale leven en werk integreren. Misschien juist uit een behoefte aan een tactiele ervaring naast de vele digitale kanalen. Ik ben niet gekwalificeerd om iets te zeggen over de huidige markt voor gedrukte media, maar er worden gelukkig nog steeds prachtige boeken gemaakt, papieren kranten gedrukt en tijdschriften uitgebracht, met liefde en kennis van zaken. En hopelijk voor de makers en uitgevers ook verkocht.

De stand van de affichecultuur in ons land vind ik zorgwekkend. Er is weinig avontuur. Buiten experimentele affiches voor kunstgaleries De Apotheek en Block C van Michiel Schuurman en Hansje van Halem, die een kunstvorm op zichzelf zijn, kom ik nog maar zelden werk tegen waar ik opgewonden van raak. In de provincie Gelderland, waar ik sinds eind 2015 woon en werk al helemaal niet. De serie affiches van Thonik voor het Holland Festival 2019 met variaties van speciale PMS kleuren vielen me wél op. En waar ik hier op straat voor stopte was Drift Festival Nijmegen 2020 van ST-DUO en ‘Stemmen! #Nadenken’ van Piet Parra afgelopen voorjaar.

Color Space, 2012 op Natronkraft

In Frankrijk lijkt er bij opdrachtgevers, in ieder geval in de culturele sector, minder angst voor expressie en experiment. De grafische ontwerpcultuur komt er, meer dan hier, voort uit gevoel en is meer schilderkunstig georiënteerd. Ik voel me verbonden met ontwerpers zoals Fanette Mellier en Mathias Schweizer die beiden op hun eigen manier de grenzen opzoeken. Over twee weken ben ik sinds jaren weer op het festival van Chaumont, benieuwd wat en wie ik daar aantref.

Hoe is je eigen praktijk in 10 jaar veranderd en houdt dit verband met de veranderingen in de wereld om je heen?
Sinds ik er in 1994 ben komen wonen, is Amsterdam geleidelijk steeds voller en drukker geworden. Het tempo waarmee ieder leeg stukje grond werd volgebouwd, het verdwijnen van rafelranden ten gunste van mensen met geld en het ongebreideld toerisme gingen me steeds meer tegenstaan. Tegelijkertijd ligt mijn hele professionele netwerk grotendeels daar en kostte het ook moeite om me ervan los te maken.

In najaar 2015 ben ik verhuisd naar een rustiger en groenere omgeving aan de rand van Arnhem. Dat heeft de nodige veranderingen in gang gezet. Vanuit m’n nieuwe basis ben ik bezig om mijn handschrift en werkmethodes te verbreden en te verdiepen. Naast mijn bedrevenheid in het gebruik van de computer als ontwerpgereedschap, is de behoefte ontstaan om een organischer handschrift te ontwikkelen door nog sterker vanuit materialen te gaan werken.

Harmen Arnhem, drukvel verhuisbericht, 2016

Op dit moment verken ik de mogelijkheden van nieuwe (druk)technieken, zoals etsen. En ben ik aan het experimenteren met schilderen. In november begin ik bij Basement Press in Diepenheim aan het werken met lithografie, een druktechniek waarbij je rechtstreeks op de steen tekent. In spiegelbeeld. Dat wordt spannend…

Zomer 2015 ben ik gestopt met mijn baan als werkplaatsbeheerder op de Rietveld Academie, maar het delen van kennis en ervaring blijft een belangrijk onderdeel van mijn praktijk. Nu workshops in binnen- en buitenland weer door kunnen gaan, heb ik die draad weer opgepakt.

Wat is je favoriete papier en waarom?
Niet alle papiersoorten zijn bestand tegen het vocht in de watergedragen zeefdrukinkten waarmee ik werk. Ik ben dus altijd op zoek naar geschikt materiaal. In mijn beleving is een affiche een object dat je moet kunnen oprollen, met behangerslijm plakken en liefst ook vouwen. Zwaarder dan 135 g/m2 mag het papier liever niet worden, anders gaat het richting grafiek. Daarnaast moet het vlak en snel genoeg opdrogen zodat het goed overdrukbaar is zonder sluitproblemen. Ook als je met grote volvlakken werkt of grovere zeven gebruikt voor een hogere inktopbrengst.

EHEC billboard, met Nora Halpern & Julia Künzi, Rietveld Academie, 2011

Met het verdwijnen van meerdere papierleveranciers is er bijna geen keuze meer in dat segment. In de werkplaats op de Rietveld Academie en die van Kees Maas, waar ik nog steeds een deel mijn eigen producties maak, is Postermat 135 g/m2 van Koninklijke Moorman Karton een vaste waarde voor affiches en ander drukwerk tot A0+. Het is zogenaamd ‘natsterk’ papier, gemaakt van een vezel die voldoet aan alle genoemde eigenschappen. A0 affiches op de driehoeksborden buiten, met een blokkerende lichtblauwe achterlaag tegen doorschijnen, zijn meestal ook op deze papiersoort gedrukt. Het is goed papier, maar ik mis wel eens Natronkraft 120 g/m2 enkelzijdige glad wit van Bührmann Ubbens. Dat was nog mooier, maar is niet meer verkrijgbaar. Postermat is ook het papier dat ik afgelopen zomer heb gebruikt voor Sticky Notes, een project bij Plaatsmaken waarin een groep jonge beeldend kunstenaars kennis maakten met de zeefdruktechniek.

To California 5, 2013 op Natronkraft

Kan je een voorbeeld geven van een ontwerp dat je hebt gemaakt, waarbij papier een bijzondere of juist heel functionele rol speelt?
Twee jaar terug werkte ik op uitnodiging van KAPITAAL, een open drukwerkplaats annex bar en expositieruimte in Utrecht, aan een klein werkstuk dat werd gedrukt op Curious Skin zwart 380 g/m2 Curious Skin is een houtvrij papier en karton met matte modieuze kleuren en een uitzonderlijk tactiel gevoel. In aantrekkelijke en moderne kleuren in 3 gramgewichten en bijpassende enveloppen. Een echt glad tactiel oppervlak wat bestand is tegen wrijving en vingerafdrukken. Curious Skin is geschikt voor een breed scala aan druktechnieken, waaronder offset en letterpress.  van Antalis. Het neoneffect dat ik wilde bereiken, werd opgebouwd door de hele tekening eerst in dekwit te drukken. Daarna volgden fluo geel, blauw en roze in een dikkere lijn, waardoor ze aan weerszijden naast de lijnen van de eerste laag vallen. Waar het wit onder de transparante kleur ligt wordt de kleur helder. Op het zwarte papier lijkt ie donkerder. Door het contrast tussen die tinten krijg je de indruk dat de lijn gloeit.

Love Non Stop, 2018.

Hoe belangrijk is de papierkeuze in de ontwerpen die je maakt? Besteed je veel tijd aan het uitzoeken van papier?
Doorgaans val ik zelf terug op de mij bekende soorten waarvan ik weet wat ik er van kan verwachten. Ik focus liever op de opbouw van het beeld en de kleur van de inkten. Behalve als ik iets bijzonder wil doen, zoals drukken op spiegelend zilverkleurig materiaal, is papier bijna altijd ondergeschikt. Studenten en cursisten komen regelmatig met de raarste materialen aan om te bedrukken: schuurpapier, behang, metaal, spiegels, hout. Ik heb er veel plezier in om dan samen te proberen of het technisch lukt. Lesgeven heeft mij sowieso geleerd om flexibeler in het leven te staan.

Tijdens workshops laat ik drukvellen door verschillende teams in rap tempo overdrukken, ook met grovere zeven en met dikkere inkt zoals metallics en wit. Er is nooit genoeg tijd voor papier om goed te drogen. Op zoek naar lokale papiersoorten waarmee we lekker kunnen doorwerken laat ik me graag adviseren door de werkplaatsbeheerders. Zo stelde open zeefdruk werkplaats Gezeever in Antwerpen voor om tijdens een masterclass rond wit, grijs en zwart Fedrigoni Sirio Pearl Sirio Pearl is een tweezijdig metallic papier en karton met een parelmoer effect. In de pulp gekleurd met lichtechte pigmenten, verkrijgbaar in 17 tinten. te gebruiken. Voor zeefdruk geschikt papier in een reeks prachtige metallic tinten. Dat pakte goed uit.

 Harmen Liemburg over papier. Wat is zijn favoriete papier, wat zijn zijn inspiratiebronnen en hoe ziet hij de toekomst van papier?

M is for Manual, fotopolymeerets, 2017

Kan je een ontwerp van een andere ontwerper aanwijzen waarvan de papierkeuze je aanspreekt?
Voor een werkperiode bij Plaatsmaken in Arnhem eind vorig jaar, was ik er op gebrand op met zwart etspapier, Somerset Velvet Black 250 g/m2 (St. Cuthberts Mill) te werken. Maar wat ik mijn hoofd had, eerst met zeefdruk bedrukken, en daaroverheen zwarte etsinkt, lukte totaal niet omdat de papiervezel daardoor geen etsinkt meer kon opnemen. Een ander plan, met witte etsinkt drukken, lukte in verband met oxidatie van de inkt op de zinken drukplaat óók niet. Een smerige grijze brij werd het. Het papier bleef er dus liggen. Beeldend kunstenaar Mirka Farabegoli gebruikte het papier dit jaar wél succesvol door de Chine-collé techniek toe te passen: ze lijmde er eerst Japans papier met lange sliertige vezels in een lichtere kleur op, waaroverheen weer prima geëtst kon worden.

Een aan zeefdruk verwante techniek, Riso-of stencildruk, gebruikt natte inkten die vrij lang moeten drogen. In verband daarmee wordt meestal opdikkend papier met een ruwere oppervlaktestructuur, ook wel romandruk genoemd, gebruikt. Los van het maximale formaat van A2, de grootste maat van de machines, is dat nogal een beperkende factor. Ik zou graag een keer van Joyce Guley en Jan Dirk de Wilde, de mensen van Knust Press in Nijmegen willen horen hoe zij naar papier kijken en er in hun werkplaats mee omgaan.

Zijn er dingen die je mist in het huidige aanbod van papier?
Correspondentiedrukwerk op A5 of kleiner, en ander kunstdrukwerk, druk ik bij voorkeur op kartondikke soorten die niet te zwaar, maar toch lekker stijf zijn zodat je echt een object in handen houdt. Kleur en oppervlak spelen ook een rol. Ik was altijd gek op Facta, een gekleurd opdikkend licht houthoudend geplakt manillakarton (Proost en Brandt) in mooie pastelkeuren, ook wel bibliotheekkaartenkarton genoemd. Dit type papier wordt ook gebruikt voor mappen, schutbladen voor ordners etc., maar is in die kwaliteit niet meer verkrijgbaar. Ik heb nog geen papier kunnen vinden dat net zo glad en, egaal van kleur, en vooral, op 300 g/m2, net zo stijf.

 Harmen Liemburg over papier. Wat is zijn favoriete papier, wat zijn zijn inspiratiebronnen en hoe ziet hij de toekomst van papier?

Modest Master, 2019 op Postermat

Niet heel mooi of bijzonder, maar onmisbaar in de werkplaats als gereedschap voor proefdrukken, zeven afdrogen, verpakken etc. is Courantdruk, gerecyled papier. Steeds moeilijker om aan te komen in niet al te grote hoeveelheden. Momenteel haal ik het bij Van Beek waar het als 49 g/m2 schetspapier op 50 x 65 cm in pakken van 500 vel wordt geleverd.

Wat is je grootste frustratie op het gebied van papier?
Het betaalbaar en betrouwbaar uitdraaien van een goede films voor zeefdruk is op dit moment een wezenlijker probleem dan geschikt papier vinden. Toen ik net begon waren er op meerdere plaatsen in de stad reproservice bedrijven zoals Cito en Rijnja die zwartwit plots uitdraaiden op kalkeerpapier van de rol. Niet perfect, maar snel en niet duur, wat ook belangrijk is. Tegenwoordig is het materiaal een soort plastic, maar dat garandeert zeker niet altijd een goeie dekking van de toner of een probleemloze registratie. Rek en krimp tijdens het plotten en transport is nog steeds een probleem. Het blijft opletten.

 Harmen Liemburg over papier. Wat is zijn favoriete papier, wat zijn zijn inspiratiebronnen en hoe ziet hij de toekomst van papier?

Tracing Board Treasury, 2019

Is het voor ontwerpers makkelijk of juist moeilijk om aan informatie over papier, papiermonsters en/of collecties te komen?
Ondanks het feit dat ik als klant slechts piepkleine volumes afneem (die weliswaar toch weer meetellen bij het totaal als ik via een bevriende drukker bestel) heb ik de afgelopen jaren alleen maar welwillende vertegenwoordigers van bijvoorbeeld Igepa en Papyrus op bezoek gehad. Die waren niet kinderachtig met het uitdelen van monsters en voorbeelden. Daarnaast vind ik het positief dat een producent als Fedrigoni niet moeilijk doet over het afnemen of zelfs sponsoring van kleinere hoeveelheden papier.
Ondanks het omvallen van vele bedrijven is mijn indruk dat er nog steeds een uitgebreid aanbod beschikbaar is. Het kost echter veel tijd om de juiste materialen te vinden. De Monsterkamer speelt in dat licht een waardevolle rol als contactpersoon tussen ontwerpers en de industrie.

 Harmen Liemburg over papier. Wat is zijn favoriete papier, wat zijn zijn inspiratiebronnen en hoe ziet hij de toekomst van papier?

1+1=3 Werkconferentie Platform Werkplaatsen, 2021

Hoe zie je de toekomst van papier?
Als maker geloof ik heilig in de toegevoegde waarde van werken met papier en inkt. De fysieke materialen en de hand die er in te zien is zorgen voor warmte en levendigheid. Er valt iets te voelen en te ruiken. Als docent zie ik het als onderdeel van mijn missie om mijn liefde voor het gedrukte object uit te dragen, zeker nu, temidden van alle digitale uitingen en gereedschap. Die werelden gaan prima samen of vullen elkaar juist aan. Daar is niks ouderwets of achterhaalds aan wat mij betreft.

Als familie, vriend en collega van anderen maak ik er een punt van om zelf gedrukte en handgeschreven correspondentie te verweven met email, Whatsapp en andere kanalen die ik uiteraard ook gebruik. Aangezien veel mensen geen postzegels in huis hebben, komt er niet heel vaak iets terug, maar dat is voor mij geen reden om er mee op te houden.

Papier blijft nog wel even.

Interview door De Monsterkamer met Harmen Liemburg